Listopad, w którym przyszła wolność

"Synowie moi, poszedłem w bój,
Tak, jak wasz dziadek, a ojciec mój,
Jak ojca ojciec i ojca dziad,
Co z legionami przemierzył świat,
Szukając drogi przez krew i blizny,
Do naszej wolnej ojczyzny"

Jerzy Żuławski

Odzyskanie niepodległości w powiecie puławskim zwanym przez rosyjskiego zaborcę nowo-aleksandrowskim wiąże się ściśle z działalnością Polskiej Organizacji Wojskowej. Założona na rozkaz komendanta Legionów Józefa Piłsudskiego w tajemnicy przed austriackimi i niemieckimi sojusznikami, miała przygotować ogólnonarodowe powstanie i wywalczyć tak długo oczekiwaną wolność. Organizatorem POW na terenie naszego powiatu był oddelegowany dawny żołnierz 4 pułku piechoty Legionów - Władysław Szczypa. Już w grudniu 1915 roku zorganizował komendę "I Garnizon Puławski" tworząc zręby podziemnej organizacji na terenie Powiatu Puławskiego.


Odznaka Polskiej Organizacji Wojskowej z 1918 r.

Podobną rolę jak W.Szczypa w Puławach odegrał na terenie gminy Żyrzyn Stanisław Białata, pseudonim "Biały Orlik" ze wsi Kotliny. W niej zorganizowano pierwszy odział, czyli jak wówczas nazywano sekcję POW w maju 1916 r. Wkrótce, dzięki dynamicznie rozwijającej się pracy organizacyjnej powstają dalsze sekcje w Żyrzynie Wieś i Żyrzynie Dwór. Mniej więcej w tym samym czasie Roman Łopatek "Śmiga" tworzy pluton Osiny składający się z dwóch sekcji: Osiny i Wola Osińska. Tak uformowana struktura przyjęła miano Komendy nr 3 - gmina Żyrzyn. Pierwszym komendantem został Stanisław Białata. W początkach roku 1918 na jego miejsce W.Szczypa mianował byłego legionistę i dotychczasowego instruktora Podobwodu I - Stanisława Gołębiowskiego "Ruszczyca". Funkcję komendanta plutonu Kotliny pełnił Stanisław Białata, a komendanta Osin - Franciszek Usarek.

W momencie tworzenia struktur Komenda nr 3 liczyła 12 osób. Rozrastała się i w czasie mobilizacji osiągnęła stan 48 osób. Ten wzrost liczebny spowodował konieczność zalegalizowania przynajmniej części działalności. Skorzystano z możliwości funkcjonowania w ramach dozwolonej prawem organizacji "Piechur". W gminie Żyrzyn powołano towarzystwo "Piechur" w roku 1916. Znacznie gorzej przedstawiał się stan uzbrojenia. Magazyn broni mieścił się w Kotlinach u Stanisława Białaty. Komenda nr 3 posiadała 14 karabinów austriackich, 4 rosyjskie i 6 szabel. Ćwiczenia prowadzili miejscowi komendanci, Stanisław Polak z Sielc oraz instruktor Stanisław Gołębiewski. Zorganizowane kursy instruktorskie w Młynkach ukończyli Stanisław Białata, Szczepan Deputat z Kotlin oraz Józef Boruch i Józef Wiejak z Osin.

Władysław Szczypa przekazał przez kuriera rozkaz dotyczący rozbrojenia Austriaków. Zgodnie z nim zlikwidowano posterunek w Żyrzynie w nocy z 1 na 2 listopada. Następnie "peowiacy" z Żyrzyna udali się do Wronowa, gdzie połączyli się z miejscowymi i odmaszerowali do Puław. W mieście tym siły okupanta składały się z 118 batalionu etapowego Landszturmu, taboru 1081 i stacjonującej w Wólce Profeckiej kompanii Niemców. Kompania ta, której zadaniem była ochrona kolejowego mostu na Kurówce, stanowiła realne zagrożenie. 2 listopada rozbrojono ją w pierwszej kolejności, następnie łatwiej poszło ze zrewoltowanym 118 batalionem austriackim. Zlikwidowano posterunki powiatowej żandarmerii i komendy wojskowej.

Wolność przyszła na naszej puławskiej ziemi w symboliczny Dzień Zaduszny. Był to początek długiej i krwawej drogi. Odzyskaną Wolność należało obronić i wykreślić szablą granice Rzeczpospolitej. Szły kolejne lata wypełnione walkami 1819 i 1919 roku, aż po pamiętne zwycięstwo w bitwie warszawskiej w 1920 roku.

Sławomir Pać